و نعمت پروردگارت را با رفتار و گفتارت بازگو كن ( 11 ) . بيان آيات بعضى « 1 » گفته‌اند : چند روزى به رسول خدا ( ص ) وحى نشد ، به طورى كه مردم گفتند خدا با او وداع كرده ، در پاسخشان اين سوره نازل شد و خداى تعالى به اين وسيله آن حضرت را شاد كرد ، و در سوره مورد بحث ، هم احتمال مكى بودن هست و هم مدنى بودن . * ( « وَالضُّحى وَاللَّيْلِ إِذا سَجى » ) * اين دو آيه سوگند به ضحى و به ليل است ، و كلمه « ضحى » به طورى كه در مفردات آمده به معناى گسترده شدن نور خورشيد است « 2 » . ولى بعدها آن زمانى را كه نور خورشيد گسترده مىشود نيز ضحى ناميدند ، و مصدر « سجو » كه فعل سجى مشتق از آن است ، وقتى در كلمه ليل استعمال مىشود ، معناى سكونت و آرامش شب را مىدهد ، پس « سجو الليل » آن هنگامى است كه ظلمت شب همه جا را فرا گيرد . * ( « ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَما قَلى » ) * « توديع » كه مصدر فعل « ودع » است به معناى ترك است ، و كلمه « قلى » - به كسره قاف - به معناى بغض و يا شدت بغض است ، و اين آيه جواب دو سوگند اول سوره است ، و مناسبت نور روز با مساله وحى ، و تاريكى شب با انقطاع وحى بر كسى پوشيده نيست . * ( « وَلَلآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الأُولى » ) * اين آيه در معناى ترقى دادن مطلب نسبت به مفاد آيه قبل است ، و مفاد آيه قبلى موقف كرامت و عنايت الهى را براى رسول خدا ( ص ) اثبات مىكرد ، در اين آيه مىفرمايد تازه زندگى دنياى تو با آن كرامت و بزرگى كه دارى ، و با آن عنايتى كه خداى تعالى به تو دارد در برابر زندگى آخرتت چيزى نيست ، و زندگى آخرت تو از دنيايت بهتر است . * ( « وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى » ) * اين آيه شريفه آيه قبل را تثبيت مىكند و مىفرمايد : در زندگى آخرت خداى تعالى

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 504 . ( 2 ) مفردات راغب ، ماده « ضحى » .